Co to jest prawo opcji
Prawo opcji to klauzula w umowie o zamówienie publiczne, która pozwala zamawiającemu w trakcie realizacji rozszerzyć lub ograniczyć zakres świadczenia bez konieczności prowadzenia nowego postępowania. Opcja jest narzędziem elastyczności — zamawiający nie zawsze potrafi precyzyjnie określić zakres potrzeb na cały okres umowy, więc rezerwuje sobie możliwość modyfikacji w określonych granicach.
Podstawa prawna: art. 441 ustawy PZP. Klauzula opcyjna musi być wskazana w ogłoszeniu o zamówieniu lub w dokumentach zamówienia (np. w SWZ albo w projekcie umowy) — wykonawca musi wiedzieć o opcji przed złożeniem oferty.
Trzy warunki ważnej klauzuli opcyjnej
Art. 441 ust. 1 PZP wprowadza obowiązek, by klauzula opcyjna łącznie:
1. Określała rodzaj opcji. Trzeba precyzyjnie wskazać, czego dotyczy opcja — np. dodatkowa partia dostaw tego samego produktu, dodatkowy zakres usług sprzątania (nowy obiekt), wydłużenie okresu serwisowania. Nie wystarczy pisać "opcja na podobne usługi" — opis musi być zrozumiały dla wykonawców.
2. Określała maksymalną wartość opcji. Trzeba podać konkretną kwotę (lub procent zamówienia podstawowego), do której opcja może być wykorzystana. Cel: by wykonawca mógł oszacować ryzyko i przygotować ofertę z odpowiednią rezerwą.
3. Wskazywała okoliczności skorzystania z opcji. Zamawiający musi opisać sytuacje, w których uruchamia opcję — np. "w razie zwiększenia liczby obsługiwanych obiektów o nie więcej niż 30%" albo "w przypadku przedłużenia umowy o dodatkowe 12 miesięcy".
Dodatkowo opcja nie może modyfikować ogólnego charakteru umowy — czyli nie można pod jej szyldem dodać do umowy zupełnie innych dostaw lub usług niż zamówienie podstawowe.
Konsekwencje wadliwej klauzuli
Jeśli klauzula opcyjna narusza wymogi art. 441 ust. 1 PZP, czynności dokonane na jej podstawie podlegają unieważnieniu (art. 441 ust. 2 PZP). W praktyce: zamawiający uruchamia opcję, a UZP (w wyniku kontroli) albo wykonawca (przez skargę o stwierdzenie nieważności) doprowadza do uchylenia czynności. To poważne ryzyko dla zamawiającego — i argument za precyzyjnym formułowaniem klauzuli.
Najczęstszy błąd oferenta
Wykonawcy ignorują klauzulę opcyjną przy wycenie oferty — kalkulują tylko zamówienie podstawowe. Tymczasem realizacja opcji w niekorzystnych warunkach (np. po roku od podpisania umowy, gdy ceny surowców wzrosły o 15%) może oznaczać straty. Jeśli klauzula nie zawiera mechanizmu waloryzacji wynagrodzenia dla części opcyjnej, ryzyko ceny w całości spada na wykonawcę. Drugi typowy błąd: traktowanie opcji jako gwarantowanej — w rzeczywistości to prawo zamawiającego, nie obowiązek; opcja może nigdy nie zostać uruchomiona.
Realny przykład z BZP
Postępowanie samorządowe na sukcesywne dostawy artykułów biurowych dla urzędu i jednostek podległych, wartość zamówienia podstawowego ok. 280 000 zł netto na 24 miesiące. Klauzula opcyjna: do 35% dodatkowych dostaw, uruchamiana w przypadku podłączenia nowych jednostek do umowy. Maksymalna wartość opcji: 98 000 zł netto. Wykonawca, który wycenił ofertę bez rezerwy na opcję, po 14 miesiącach realizacji dostał polecenie dostarczenia dodatkowych materiałów o wartości 76 000 zł — w cenie umownej, mimo że hurtowe ceny papieru i artykułów biurowych wzrosły o 12%. Realna marża na opcji była ujemna. Wycena oferty powinna była uwzględnić ryzyko cenowe na cały zakres opcji.
Wypełniasz przetargi ręcznie? Janusz robi to za Ciebie — analizuje SWZ, wykrywa czerwone flagi, wypełnia formularze. Wypróbuj 14 dni za darmo.
Tekst napisał Jan Kubik. AI używany jako asystent (research, draft, struktura). Final review: redakcja Przetargowego Janusza.